Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн хурдац удааширч байгаа нь томоохон компаниудын хувьд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

БНХАУ-ийн 2013 оны 1-р улирлын ДНБ өсөлт таамаглал, хүлээлтээс бага 7,7% гарсан нь нийт зах зээлд оролцогч нар болон томоохон компаниудын хувьд Хятадын эдийн засгийн цаашдын ирээдүй, энэ зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж буй гадны томоохон компаниудын хувьд бодлого стратеги эргэж харах нөхцөл үүсгээд байна.

Сүүлийн 35 жилд Хятадын эдийн засгийн өсөлт 10%-с дээш буюу 2 оронтой тоогоор хэмжигдэж ирсэн. Хятад хямд үйлдвэрлэж, АНУ болон Европын холбоо хэрэглэж ирсэн эдийн засгийн тэнцвэрийн баланс 2010 оноос эхлэлтэй хөгжингүй улсуудын өрийн хямралаар алдагдаад байна. Хөрөнгө оруулалт дээр суурилсан Хятадын эдийн засгийн загвар илүү дотоодын хэрэглээнд суурилсан загварт шилжинэ гэж Хятад улсын шинэ удирдлага амлаад байгаа ч Хятадын хуучнаар Монголд байсан Төлөвлөгөөний комиссын тооцоогоор 2022 он хүртэлх эдийн засгийн дундаж өсөлт 6,5% орчимд байхаар байна.

Дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн түүхийг эргэж харвал Хятад улс нь 1970-аад оны Япон, 1990-ээд оны Өмнөд Солонгос эсвэл 19-р зууны Латин Америкийн улсуудтай ижил нөхцөл байдалд зогсож байна. Энэ тавцангаас дахиад нэг алхам амжилттай үсэрч Япон болон Өмнөд Солонгос шиг хөгжингүй улсуудын түвшинд хүрэх эсвэл Латин Америкийн улсууд шиг бүтэн зуун жилийн эдийн засгийн өсөлтгүй хавханд орох ирээдүй хүлээж байна.

Гэвч зарим судлаачдын үзэж буйгаар Хятад улсын хувьд дахиад 7-8 жилийн эдийн засгийн өндөр хурдацтай хөгжил хүлээж байна гэж дүгнэж байна.  Нэг хүнд ноогдох Хятад улсын ДНБ-ийн хэмжээ Японы 1966 он, Өмнөд Солонгосын 1988 оны түвшинд байна. Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн байдлаар Хятад улс тэдний эдийн засгийн оргил цэгт хүрэхээс өмнөх үетэй ижил түвшинд байгаа нь дахиад өсөлтийн зай байгааг харуулж байж болох юм гэсэн үг.

Хөрөнгө оруулалт дээр суурилсан эдийн засгийн загвараас гарах шилжилтийн үе нь Хятад улсын хувьд тийм ч амаргүй байхаар байна. 2008 оны хямралд хариу болгож Хятадын удирдлага орон нутгийн засаг захиргаанд бүс нутгийн хөгжлийг дэмжих зорилгоор бонд гаргах эрх өгсөн нь өнөөдрийн байдлаар ДНБ-ийн 25-30% буюу 3.2 триллион ам долларт хүрчээ. Хөрөнгө оруулалтын өгөөж хэвийн үндсэн өр болон хүүг төлөх боломжтой үед энэ байдал асуудал биш гэвч ихэнх хөрөнгө оруулалт нь үр ашиггүй нийтийн дэд бүтцийн төсөлд орсон нь асуудал үүсгээд байна. Энгийнээр хэлбэл бондын өрөө төлж чадахгүй сунгаад л явж байна. Цикл хаана хэрхэн дуусах нь сонин.

Эцэст нь энэ өр банкны системд нь дарамт болно. Төрийн өмчит 4-н том банкны хувьд энэ бондоос худалдан авах шахалт ирнэ. (Гол худалдан авагч) Энэ нь эргээд санхүүгийн систем ээ хямралд хүргэж, эдийн засгийн хямрал дагуулах уу?  

Судлаачдын үзэж буйгаар өнөөгийн байдлаар дэлхийд 3-н төрлийн шалтаг шалтгаантай эдийн засгийн хямралын төрөл байна.

1.      Lehman brothers – буюу дэлхийн хэмжээний хамгийн хүчирхэг, найдвартай гэж үзэж байсан компани дампуурч дэлхийн хэмжээний үр дагавар авчрах

2.      Asian Crisis- буюу хөрөнгө оруулагчид тодорхой нэг улс эсвэл бүс нутгийн эдийн засагт итгэх итгэлээ алдаж хөрөнгө оруулалтаа татах

3.      Northern Rock – буюу тухайлсан улсын санхүүгийн байгууллага дампуурч улсдаа хямрал үүсгэх

Азаар Хятад улсын хувьд дээрх кейс нөхцөл байдлын аль ч тохирохгүй. 1-рт томоохон банкууд нь бүгд төрийн өмчийх тул хоёр утас Төв хороо цохиод л хоорондоо зээл өгч эхэлнэ. Мөн Хятадын эдийн засаг дахь гадны хөрөнгө оруулалтын хэмжээ бага, хяналт өндөр тул мөнгө гарч явсан ч өнөөгийн Монгол шиг байдал үүсэхгүй.

Гэхдээ хоорондоо зээл өгч, төрийн өмчийн компаниудаа дэмжиж эхэлсэн нөхцөлд банкны системийн чанаргүй зээлийн хэмжээ нь нэмэгдэх нь зайлшгүй. (1990-д онд банкны системийн чанаргүй зээл нь 50%-д хүрч байсан) Өөрөөр хэлбэл статистек тоог нь харвал зээл нэмэгдээд байдаг гэхдээ бодит эдийн засагт орохгүй тул эдийн засгийн өсөлт дагуулахгүй. Баахан зомбий банкууд, төрийн өмчит компаниуд л үүснэ.

Нөгөө талдаа Хятад улс хэрэглээ, гадаад активын өсөлт дээр суурилсан эдийн засгийн загварт амжилттай шилжих магадлалын факторууд байна. 1-рт мэдээж 1,5 тэрбум хүн ам, өсөж буй дундаж давхаргаа, тэдний хэрэглээ, 2-рт Герман улсын нэг жилийн эдийн засгийн гарцтай мөнгөн дүнгээр тэнцүү түвшинд очсон 3.44 триллион ам долларын валютын нөөц хөрөнгө, 3-рт хөгжингүй орнуудад байршуулсан 500 тэрбум ам долларын актив хөрөнгө түүний үр өгөөж болно.

Энэ төрлийн орчинд үйл ажиллагаа явуулж буй гадны компаниудын хувьд цаашдын борлуулалт, үйл ажиллагааны чиг хандлага нь ямархуу байх нь бараг тодроод байна. Францын дэлхийн хэмжээний брэнд болсон 2 компаниар төлөөлүүлэн  авч үзвэл доорх дүр зураг гарна.

LV MH буюу дэлхийн хэмжээний тансаг хэрэглээний бараа үйлдвэрлэгчийн Хятад улс дахь борлуулалтын өсөлт энэ оны 1-р улиралд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 17%-с буурч 12%-тай гарсан байна. Харин Danone буюу сүү, сүүн бүтээгдхүүн үйлдвэрлэгчийн хувьд Хятад улс дахь борлуулалтын өсөлт өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 2 дахин өсч 17%-д хүрсэн байна.

Энэ бүгдийг нэгтгэж дүгнэвэл, Хятад улсын эдийн засаг хурц хямралд орохгүй ч эдийн засгийн хурдац удааширна. Цаашдын амжилт нь өнөөгийн удирдлагын шилжилтын бодлогоос хамаарна. Хүн амын үндсэн хэрэглээний бараа бүтээгдхүүн үйлдвэрлэгчдийн хувьд борлуулалт огцом нэмэгдэхгүй ч буурахгүй. (цахилгаан, дулаан үндсэн хэрэглээ бол нүүрс үндсэн хэрэглээ) Харин тансаг хэрэглээний барааны эрэлт буурах хандлага ажиглагдана. (дагаад гадагшаа хөрөнгө оруулалт буурна)